Podstawowe pojęcia z zakresu mistyki cz. II (kontemplacja wlana)
     Katarzyna Byrdy OCDS
  
Rozpoczynając rozważanie na temat kontemplacji wlanej, warto cofnąć się do nauczania Platona i Arystotelesa, według których kontemplacja w ogólności jest prostym intelektualnym oglądem prawdy.
Kontemplacja chrześcijańska oparta na słowie Bożym jest określana w zestawieniu z medytacją, która również dotyczy prawd wiary i tego, co z nich wypływa, jako wlane i miłosne poznanie Boga.
Tak właśnie o. J. Gogola rozpoczyna swoje rozważanie nad kontemplacją. Proponuje on w swojej książce skupić się na spojrzeniu św. Tomasza z Akwinu na ten problem.
W "Sumie Teologicznej" św. Tomasza możemy znaleźć określenie
kontemplacji w ogólności. Pisze on, że kontemplacja należy do dziedziny poznawczej, ale swoje źródło posiada w miłości. Zwraca uwagę, że życie kontemplacyjne angażuje zarówno intelekt jak i wolę, ale od razu dodaje, że w grę wchodzi nie tylko ogląd prawdy, ale także jej umiłowanie.
Kontemplacja, mając związek z intelektem i wolą, posiada automatycznie związek z odpowiadającymi im władzami nadprzyrodzonymi, mianowicie z wiarą i miłością. Wynika z tego, że istota kontemplacji znajduje się w ścisłym związku z poznaniem wiary, ale jego źródłem jest miłość i akt kontemplacyjny skłania wolę właśnie do miłości.
Św. Tomasz uczy, że poznanie Boga przez wiarę zostaje udoskonalone przez dary Ducha Świętego. Nie wszystkie jednak dary są w ten sam sposób > związane z życiem kontemplacyjnym. Bezpośrednio odnoszą się do życia kontemplacyjnego trzy dary:
- dar mądrości,
- dar rozumu
- i dar wiedzy.
Garrigou - Lagrange tłumaczy to w następujący sposób:
wiara zostaje oświecona przez dar rozumu, nadzieja przed dar umiejętności, a miłość przez dar mądrości.
Dary te mają swoje korzenie w cnocie wiary wlanej.
Najbliższy zaś związek z życiem kontemplacyjnym ma dar mądrości.
Dzięki niemu bowiem, jak pisze o. Gogola za Turbessim, zostaje nie tylko udoskonalone nasze poznanie Boga, ale ponadto umożliwia specjalne doświadczenie obecności Boga w nas.
Przyjrzyjmy się teraz nauczaniu naszego ojca, św. Jana od Krzyża.
Z jego pism wynika, że zna on dokładnie nauczanie św. Tomasza dotyczące kontemplacji wlanej. W "Nocy ciemnej" św. Jan podaje: "Nazywa dusza tę ciemną kontemplację tajemniczą. I słusznie, bo jak mówiliśmy, jest to teologia mistyczna, którą teologowie nazywają mądrością ukrytą. Wiedza ta, jak mówi św. Tomasz, udziela się duszy przez miłość. Udzielanie to dokonuje się w ukryciu i wśród ciemności, bez udziału rozumu i innych władz. Ponieważ więc wiedzę te osiągają nie władze duszy, lecz jedynie Duch Święty wlewa ją i rozrządza w duszy, jak to mówi oblubienica w Pieśni nad Pieśniami, i dusza sama nie może zrozumieć, jak to się dzieje, przeto określa ją tu jako tajemniczą" (Noc ciemna II 17,2).
W innym miejscu swojego dzieła (Noc ciemna II 5,1) św. Jan tłumaczy, że noc ciemna to jest wpływ Boga na duszę człowieka, wpływ, który oczyszcza duszę z nieświadomości i niedoskonałości. Wpływ ten nazywa kontemplacją wlaną albo teologią mistyczną. Pisze on, że Bóg w kontemplacji tej poucza duszę ukrytym sposobem i zaprawia ją do doskonałej miłości, sama dusza zaś w tym czasie nic nie czyni i nic nie rozumie, nie wie ona, jakim sposobem ta kontemplacja jest wlewana. Pisze wreszcie, że przez oczyszczenie i oświecenie duszy Bóg przygotowuje ją do miłosnego zjednoczenia z sobą.
Św. Jan w swoich słowach dokonuje pewnej charakterystyki kontemplacji wlanej, mianowicie wspomina o bierności, o mądrości miłości i utożsamia ją z nocą ciemną. Jeżeli noc ciemna jest drogą do zjednoczenia z Bogiem, zatem i kontemplacja wlana jest także drogą do zjednoczenia z Bogiem. Kontemplacja jest przyczyną nocy. Daje ona poznanie Boga, poznanie w znaczeniu biblijnym, poznanie angażujące całego człowieka.
Wiara jest zasadą tego poznania, gdyż pozwala ona człowiekowi miłować Boga, nie pojmując Go.
Podsumowując nauczanie św. Jana, o. Gogola wskazuje na cztery elementy kontemplacji:
- pierwszym z nich jest Boży wpływ,
- drugim mądrość, albo miłosna wiadomość,
- trzecim elementem jest bierność,
czwartym zaś ciemność.
Pierwszy z tych wymienionych elementów - Boży wpływ - jest elementem podstawowym. Jest to element, który umożliwia akt kontemplacji, polegający w swojej istocie na Bożym działaniu w duszy w celu jej duchowego udoskonalenia. Będzie to, podsumowuje o. Gogola, specjalne udzielanie się Boga duszy postawionej w stan bierności i wśród ciemności, którego celem jest osiągnięcie przez nią doskonałej miłości.
Po zagłębieniu się nieco w nauczanie św. Tomasza i św. Jana warto przyjrzeć się także definicjom innych autorów, autorów współczesnych.
Definicje te zawierają w sobie elementy wyliczone przez świętych Tomasza i Jana lub je zakładają. Niektórzy skupiają się w swoich definicjach bardziej na działaniu Boga, inni bardziej koncentrują się na odbiorze tego działania przez człowieka, czyli na akcie kontemplacji.
Oto przykłady takich definicji:
  • Kontemplacja wlana w rozumieniu ścisłym stanowi ów akt, dzięki któremu dusza doświadcza obecnego w niej Boga i idzie za Jego miłością" (J. De Guibert).
  • Kontemplacja wlana jest to wejrzenie proste i miłosne na Boga, wejrzenie, w którym dusza przez podziw i miłość zachwycona, poznaje Boga doświadczalnie, a w głębokim pokoju cieszy się początkiem szczęścia wiecznego" (R. Maumigny).
    Autor ostatniej definicji podaje siedem właściwości kontemplacji wlanej:
    • wiara zostaje w niej udoskonalona przez dar mądrości,
    • jest ona prostym i miłosnym wejrzeniem duszy na Boga,
    • dusza poznaje w niej Boga w sposób podobny do poznania anielskiego,
    • dusza poznaje w niej Boga doświadczalnie,
    • dusza się nie nuży, ale poznaje i miłuje Boga wśród głębokiego pokoju,
    • władze duszy zostają zawieszone w działaniu przez podziw i miłość,
    • jest ona zapoczątkowaniem szczęśliwości wiekuistej.
Garrigou - Lagrange nie zgadza się na właściwość trzecią.
Podaje on swoją definicję, która, jego zdaniem, zawiera istotne elementy wszystkich uznanych autorytetów.
Brzmi ona tak: kontemplacja wlana jest to proste i serdeczne poznanie Boga i Jego dzieł, będące owocem nie działania ludzkiego wspomaganego łaską, lecz szczególnego natchnienia Ducha Świętego".
O. Jerzy Gogola cytuje także definicję F. Navala.
Według niego kontemplacja wlana to:
poznanie o charakterze intuicyjnym, dotyczące prawd Bożych, połączone z bardzo intensywną miłością Boga, które staje się w sposób jawnie nadprzyrodzony udziałem człowieka, dzięki wyższym darom Ducha Świętego".
Warto też zatrzymać się na tym, co w kontemplacji wlanej jest nieistotne. Listę tych nieistotnych elementów stworzył Garrigou – Lagrange. Według niego:
  • kontemplacji niekoniecznie musi towarzyszyć niemożność
    dyskursywnego rozważania,
  • nie zawsze kontemplacja jest darem nagłym, najczęściej Bóg udziela jej duszy, która już jest skupiona,
  • błędem jest utrzymywanie, że jest ona niezasługującym aktem;
    przyjmujemy Boże działanie w sposób wolny i uległy,
  • nie jest konieczna świadomość stanu łaski (brak jej w okresie oczyszczeń biernych, które są stanami mistycznymi),
  • uczucie obecności Bożej z tych samych względów nie jest istotne dla stanu mistycznego; w nocy ducha dusza czuje się odrzucona,
  • nie jest to łaska głównie dla świadectwa innych, gdyż często wie o niej tylko dusza i spowiednik,
  • nie wymaga pojęć wlanych jak u aniołów,
  • nie wymaga bezpośredniej percepcji Boga, która pozwala nam poznać Go takim, jakim jest – wszystko wskazuje na to, że takie poznanie jest niemożliwe.
W dalszym ciągu swojego nauczania o kontemplacji o. Gogola wyjaśnia, że kontemplacja wlana posiada tajemniczą siłę zjednoczenia i upodobnienia chrześcijanina do Chrystusa. Stąd właśnie wynika jej wielkie znaczenie w życiu duchowym, a także jej związek ze świętością. Teolodzy zgodni są co do tego, że kontemplacja idzie w parze z wysokimi stanami łaski, że zawiera w sobie wysoki stopień teologalnej miłości. Nie zaprzecza to jednak obecności kontemplacji u ludzi niedoskonałych.
Nie wszystkich Bóg prowadzi jednakowo, nie wszystkich prowadzi drogami opisanymi przez św. Teresę od Jezusa, czy św. Jana od Krzyża.
Kontemplacja wlana - w powszechnym znaczeniu tego słowa - oznacza stany mistyczne, dlatego można powiedzieć, że nie jest ona konieczna do doskonałości.
O doskonałości stanowi bowiem miłość i tylko ona.
Kontemplacja wlana jest drogą do zjednoczenia dla dusz wybranych. Bóg udziela jej przeważnie duszom przygotowanym do niej.
Garrigou - Lagrange twierdzi, zgodnie z nauczaniem św. Tomasza z Akwinu i św. Jana od Krzyża, że wszystkie dusze prawdziwie oddające się życiu wewnętrznemu powołane są do kontemplacji. Uważa on, że postęp duchowy jest ściśle uzależniony od oczyszczenia duszy. Św. Jan od Krzyża uczy, że oczyszczenie nie jest pełne bez oczyszczeń biernych. Stąd jego opinia, że Bóg, wzywając wszystkich do pełni życia duchowego, wzywa ich > jednocześnie do mistyki.

Podsumowując - dla jednych kontemplacja wlana jest konieczna do świętości, jest normalnym ukoronowaniem rozwoju życia duchowego, dlatego każdy jest do niej powołany, podobnie jak do świętości.
Dla innych doskonałość chrześcijańska jest doskonałością miłości, a miłość dopełnia się na wiele sposobów w oparciu o różnorakie łaski. Jedną z nich jest kontemplacja wlana. Jednak nie jest ona konieczną formą życia nadprzyrodzonego.

Spis treści


Opracowano na podstawie: Jerzy W. Gogola OCD, ","Teologia komunii z Bogiem", Kraków 2001.